Trans-fuzje – spotkania polskiej i czeskiej kultury w XX i XXI wieku

2016-12-15 09:56:23


Dostępny jest już tom "Trans-fuzje. Spotkania polskiej i czeskiej kultury w XX i XXI wieku" . Tom jest zapisem wystąpień podczas konferencji naukowej zorganizowanej w ramach tegorocznego Festiwalu Kultury Czeskiej.

 

Tom Trans-fuzje jest owocem ciekawości, pasji, refleksji o potrzebie wzajemnego poznawania kultury, a zwłaszcza literatury, ale i sposobów myślenia Polaków i Czechów. Bliskie sąsiedztwo powoduje, że nasze narody i państwa pozostają często pod wpływem tych samych czynników kształtujących ich dzieje, a jednocześnie wiele przecież w naszym myśleniu o świecie i sobie samych odmienności. Nawet nasze języki – tak z pozoru podobne – bywają pełne pułapek, gdyż często słowa brzmiące niemal tak samo, znaczą coś zupełnie innego. A zatem: analogie, porównania, różnice, przeciwieństwa – z ich analizy wyłania się przekonanie, że dzięki poznawaniu siebie nawzajem możemy dowiedzieć się czegoś istotnego także o sobie samych. Idee, myśli, doświadczenia przepływają przez tkanki obu społeczności tworząc naszą rzeczywistość.

Publikacja w wersji PDF

Trans-fuzje to zbiór powstały w nawiązaniu do wydanego w 2013 roku tomu szkiców Mosty i zasieki. Obie publikacje wiążą się konferencjami naukowymi zorganizowanymi w ramach cyklu „Czuli barbarzyńcy” pod tytułem „Echa, ślady, inspiracje. Literatura czeska – literatura polska”, w których udział biorą naukowcy z obu krajów. Właśnie takie, dwustronne spojrzenie wydaje się szczególnie interesujące, ponieważ pomysłodawcom zależy na wymianie poglądów między polonistami piszącymi o Czechach i bohemistami piszącymi o Polakach. Sam cykl odbywa się od 2012 roku w Bielsku-Białej. Projekt ten, zapoczątkowany przez Jerzego Marka i Dorotę Siwor w istniejącym wówczas Kolegium Nauczycielskim w Bielsku-Białej, obejmuje spotkania z pisarzami, reżyserami, publicystami, ludźmi kultury z obu krajów. Wśród tematów spotkań dominuje refleksja nad historią naszej części Europy w XX i XXI wieku, nad tym, jak owa rzeczywistość jest ukazywana i komentowana przez literaturę, kino, muzykę…

W tomie zebrane zostały szkice polonistów i bohemistów poświęcone naszym relacjom w różnych ujęciach. Poszczególne części zawierają szkice poświęcone stereotypom i tabu, pisarzom pogranicza, polskim śladom w literaturze czeskiej i czeskim wątkom w literaturze polskiej oraz tematom, które pojawiają się w twórczości autorów obu krajów. Anna Car omawia obraz przestrzeni szczególnie nacechowanych, heterotopii w prozie Danieli Hodrovej, Arnošta Lustiga i Ladislava Fuksa oraz polskich adaptacjach filmowych utworów tego ostatniego pisarza. Michał Hanczakowski zajął się polską i czeską polityką historyczną, pokazując między innymi na przykładach przemówień prezydentów obu krajów różnice w stosunku do narodowej przeszłości i tradycji. Lubomír Hampl natomiast analizuje przykłady wypowiedzi Czechów w literaturze i filmie wskazując obecne w nich autostereotypy narodowe.

Kolejna część tomu poświęcona jest tematyce pogranicza. Anna Węgrzyniak omawia wiersze Renaty Putzlacher i Jerzego Kronholda, w których wskazuje specyficzne miejsca wspólne. Michał Przywara także pisze o twórczości tych poetów, dodając uwagi o wierszach Bogdana Trojaka i Jindřicha Zogaty, wszystkich ich łączy bowiem przestrzeń – Śląsk Cieszyński.

Leszek Engelking omawia działalność i twórczość Václava Buriana, akcentując szczególnie obecne w jego poezji nawiązania do literatury polskiej, ale i związki czeskiego polonisty z naszym krajem. Natomiast spojrzenie Aleksandra Kaczorowskiego skierowane jest na obecność czeskich śladów w Dzienniku pisanym nocą Gustawa Herlinga-Grudzińskiego.

Zamykają całość dwa szkice, które dotyczą wspólnych wątków literatury polskiej i czeskiej. Lenka Paučová zajmuje się dziennikami pisarzy na przykładzie Teodora Parnickiego i Michala Viewegha, a uzupełnia swą analizę o uwagi dotyczące zapisków Fiodora Dostojewskiego. Dorota Siwor z kolei zestawia motyw wtajemniczeń dzieciństwa i analizuje jego funkcje w twórczości dwóch wybranych pisarzy: Oty Pavla i Tadeusza Nowaka.

Różne ujęcia naszych wzajemnych relacji, nawiązań, podobieństw i różnic pozwalają – mamy nadzieję – uświadamiać sobie stałe przepływanie tematów, wątków, ale i rozmaitych sposobów widzenia tych samych problemów. Bliskość i odmienność nie wykluczają się przecież, mogą być źródłem samopoznania i wzbogacenia. Józef Zarek, jeden z recenzentów książki, napisał komentując zamykający ją szkic: „Światy pozostają osobne, choć bliskie. Historia, która od pierwszego ujęcia w tym tomie wdziera się w ludzki los, natrafia też na przeszkody ulotnej pamięci dzieciństwa, mogące ocalić. Przynajmniej przed rozpaczą. Tylko tyle i aż tyle. Może to również aluzja do tytułowego zabiegu (trans-fuzja) ratującego życie?”.

Pozostawiając Czytelnikom odczytywanie metafor i ukrytych znaczeń, żywimy nadzieję, że głos autorów Trans-fuzji przyczyni się do wzbogacenia obrazu wspólnych miejsc w literaturze i kulturze Czechów i Polaków, do uświadamiania sobie, jak bardzo skomplikowana jest to rzeczywistość, zarówno gdy myśleć o każdym z naszych krajów z osobna, jak i o ich różnorodnych powiązaniach. Warto bowiem pamiętać, jak bardzo komplikuje się rzeczywistość, kiedy więcej się o niej wie. Wspomniał o tym Mariusz Surosz przywołując słowa Václava Buriana we wstępie do książki Ach, te Czeszki:

O różnicach między Polakami a Czechami łatwiej by mi było mówić właśnie dwadzieścia pięć lat temu. Bo jeśli się kogoś zna powierzchownie, można powiedzieć jednoznacznie, że jest wielkoduszny albo skąpy, zamknięty albo otwarty. Ale o wiele trudniej mówić o ludziach bliskich, których zna się bardzo dobrze. Możesz powiedzieć, że ich kochasz, ale powiedzieć, jacy oni są – to już wielki kłopot.

Konferencja naukowa „Echa, ślady, inspiracje. Literatura czeska – literatura polska. Druga odsłona” była współorganizowana przez Wydział Humanistyczno-Społeczny Akademii Techniczno-Humanistycznej w Bielsku-Białej.

Obecnie spotkania i wydarzenia cyklu organizowane są przez Stowarzyszenie „Czuli barbarzyńcy – Razem dla Europy Środkowej”. Tegoroczna edycja festiwalu jest współfinansowana przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych Rzeczypospolitej Polskiej w ramach działań Forum Polsko-Czeskiego na rzecz zbliżenia społeczeństw, pogłębionej współpracy i dobrego sąsiedztwa 2016.

 

Dorota Siwor